Stagflacja to jedno z najbardziej problematycznych zjawisk gospodarczych, ponieważ łączy w sobie dwa niekorzystne procesy, które teoretycznie nie powinny występować jednocześnie: wysoką inflację oraz stagnację gospodarczą. W praktyce oznacza to sytuację, w której ceny rosną, siła nabywcza pieniądza spada, przedsiębiorstwa ograniczają inwestycje, gospodarka rozwija się bardzo wolno albo wcale, a na rynku pracy może pogarszać się sytuacja zatrudnionych. Dla gospodarstw domowych stagflacja oznacza zwykle spadek realnego poziomu życia. Dla przedsiębiorstw – wyższe koszty działalności i słabszy popyt. Dla państwa oraz banku centralnego – wyjątkowo trudny problem do rozwiązania.
Zainteresowanie pojęciem stagflacji rośnie zwykle wtedy, gdy gospodarka zaczyna wysyłać sprzeczne sygnały. Z jednej strony ceny pozostają wysokie, a z drugiej dynamika wzrostu gospodarczego słabnie. W klasycznym cyklu koniunkturalnym spowolnienie gospodarcze powinno ograniczać presję inflacyjną. Jeżeli jednak inflacja utrzymuje się mimo słabej koniunktury, ekonomiści zaczynają zastanawiać się, czy gospodarka nie wchodzi właśnie w okres stagflacyjny.
Stagflacja – co oznacza to pojęcie
Termin stagflacja powstał z połączenia dwóch słów: stagnacja oraz inflacja. Najprościej można więc powiedzieć, że stagflacja oznacza jednoczesne występowanie wysokiej inflacji i słabego wzrostu gospodarczego.
Samo spowolnienie gospodarki nie jest jeszcze stagflacją. Podobnie wysoka inflacja sama w sobie nie oznacza, że gospodarka znajduje się w stanie stagflacyjnym. Kluczowe jest połączenie obu zjawisk.
W praktyce stagflacji często towarzyszą również:
- rosnące bezrobocie lub pogarszająca się sytuacja na rynku pracy,
- słabszy wzrost realnych wynagrodzeń,
- spadek konsumpcji,
- pogorszenie nastrojów przedsiębiorców,
- ograniczenie inwestycji.
Najbardziej charakterystyczna jest jednak sytuacja, w której gospodarka niemal stoi w miejscu, a ceny nadal rosną.
Dlaczego stagflacja jest tak nietypowym zjawiskiem
Przez długi czas wielu ekonomistów zakładało, że wysoka inflacja i wysokie bezrobocie nie powinny utrzymywać się jednocześnie.
Klasyczne podejście wskazywało, że gdy gospodarka rozwija się szybko i bezrobocie jest niskie, rośnie presja płacowa oraz popyt, co może prowadzić do inflacji. Gdy gospodarka zwalnia, bezrobocie rośnie, a popyt spada, presja cenowa powinna się zmniejszać.
Stagflacja łamie ten schemat.
Ceny mogą nadal rosnąć, mimo że gospodarstwa domowe ograniczają wydatki, przedsiębiorstwa inwestują mniej, a gospodarka znajduje się w okresie wyraźnego osłabienia.
To właśnie sprawia, że stagflacja jest tak trudna do zwalczania.
Stagflacja a inflacja
Inflacja oznacza trwały wzrost ogólnego poziomu cen w gospodarce.
Jeżeli inflacja jest wysoka, za tę samą kwotę można kupić mniej towarów i usług niż wcześniej.
Nie każda inflacja oznacza stagflację.
W gospodarce może występować wysoka inflacja przy jednocześnie szybkim wzroście gospodarczym.
Taka sytuacja może być wynikiem bardzo silnego popytu.
Stagflacja pojawia się wtedy, gdy do wysokiej inflacji dołącza słaby wzrost gospodarczy.
Stagflacja a stagnacja gospodarcza
Stagnacja oznacza okres bardzo niskiego wzrostu gospodarczego lub jego braku.
Gospodarka może przez dłuższy czas rozwijać się minimalnie.
Przedsiębiorstwa ograniczają inwestycje, konsumenci wydają ostrożniej, a dynamika produkcji spada.
Jeżeli podczas takiej stagnacji inflacja pozostaje wysoka, można mówić o sytuacji stagflacyjnej.
Stagflacja a recesja
Stagflacja i recesja nie są dokładnie tym samym.
Recesja oznacza spadek aktywności gospodarczej.
W przypadku stagflacji gospodarka może formalnie nie znajdować się w recesji. Może rozwijać się minimalnie, ale wzrost jest na tyle słaby, że warunki życia i sytuacja przedsiębiorstw wyraźnie się pogarszają.
Możliwa jest również sytuacja, w której występują jednocześnie recesja oraz wysoka inflacja.
Wówczas problemy charakterystyczne dla stagflacji stają się jeszcze bardziej dotkliwe.
Skąd bierze się stagflacja
Nie istnieje jedna przyczyna stagflacji.
Najczęściej jest ona efektem kombinacji kilku czynników.
Szczególnie istotne są nagłe wzrosty kosztów produkcji, problemy z dostępnością surowców, kryzysy energetyczne oraz błędy w polityce gospodarczej.
Szok podażowy jako jedna z głównych przyczyn stagflacji
Jednym z najczęściej wskazywanych źródeł stagflacji jest negatywny szok podażowy.
Oznacza on sytuację, w której gospodarka nagle ma trudności z produkcją takiej samej ilości towarów i usług jak wcześniej.
Może być to wynikiem:
- gwałtownego wzrostu cen energii,
- ograniczenia dostaw surowców,
- wojny,
- katastrof naturalnych,
- zerwania łańcuchów dostaw.
Jeżeli produkcja staje się droższa, przedsiębiorstwa podnoszą ceny.
Jednocześnie ograniczają produkcję.
W efekcie gospodarka zwalnia, a inflacja rośnie.
To klasyczny mechanizm prowadzący do stagflacji.
Ceny energii a stagflacja
Energia jest jednym z najważniejszych kosztów w całej gospodarce.
Prąd, gaz, ropa i paliwa wpływają na koszty transportu, produkcji, ogrzewania oraz usług.
Jeżeli ceny energii gwałtownie rosną, przedsiębiorstwa muszą ponosić wyższe koszty.
Część tych kosztów przenoszona jest na konsumentów.
Jednocześnie firmy mogą ograniczać produkcję lub inwestycje.
Dlatego nagły wzrost cen energii jest jednym z najgroźniejszych czynników stagflacyjnych.
Ceny ropy naftowej i ich znaczenie
Ropa naftowa wpływa nie tylko na ceny paliw.
Jest również wykorzystywana przy produkcji wielu materiałów i produktów.
Jej cena wpływa na transport praktycznie wszystkich towarów.
Gwałtowny wzrost cen ropy może więc bardzo szybko rozprzestrzenić się na całą gospodarkę.
Historycznie właśnie kryzysy naftowe były jednym z najbardziej znanych źródeł stagflacji.
Zerwane łańcuchy dostaw
Nowoczesna gospodarka jest silnie uzależniona od globalnych łańcuchów dostaw.
Komponenty potrzebne do produkcji jednego produktu mogą pochodzić z wielu państw.
Jeżeli transport zostaje zakłócony, dostępność surowców lub części spada.
Przedsiębiorstwa muszą płacić więcej.
Produkcja może być ograniczana.
W rezultacie jednocześnie rosną ceny i spada aktywność gospodarcza.
Niedobór produktów
Stagflacji mogą również sprzyjać niedobory.
Jeżeli określonych produktów jest mniej, a popyt pozostaje stosunkowo wysoki, ich ceny rosną.
Jednocześnie firmy, które nie mają dostępu do potrzebnych surowców, ograniczają działalność.
To ponownie tworzy połączenie inflacji i stagnacji.
Polityka pieniężna a ryzyko stagflacji
Polityka banku centralnego również może mieć wpływ na rozwój stagflacji.
Jeżeli stopy procentowe przez długi czas są bardzo niskie, a podaż pieniądza rośnie szybko, może pojawić się silna presja inflacyjna.
Jeżeli później jednocześnie nastąpi negatywny szok podażowy, gospodarka może znaleźć się w bardzo trudnej sytuacji.
Bank centralny musi wtedy ograniczać inflację, nie pogłębiając nadmiernie spowolnienia gospodarczego.
Polityka fiskalna a stagflacja
Również polityka rządu może wpływać na inflację i wzrost.
Duże wydatki publiczne mogą stymulować popyt.
Jeżeli gospodarka ma ograniczoną zdolność zwiększania produkcji, dodatkowy popyt może prowadzić przede wszystkim do wzrostu cen.
Jednocześnie wysokie podatki, niepewność regulacyjna czy rosnące koszty działalności mogą ograniczać inwestycje.
Nieprawidłowa kombinacja różnych działań gospodarczych może więc pogłębiać stagflację.
Stagflacja a wzrost wynagrodzeń
W okresie wysokiej inflacji pracownicy oczekują wyższych wynagrodzeń.
Jest to naturalna reakcja na spadającą siłę nabywczą pieniądza.
Jeżeli jednak wzrost płac jest bardzo szybki i nie towarzyszy mu wzrost produktywności, koszty przedsiębiorstw rosną.
Firmy mogą próbować przenosić te koszty na ceny produktów.
W ten sposób może powstać mechanizm utrwalający inflację.
Spirala płacowo-cenowa
Spirala płacowo-cenowa oznacza sytuację, w której rosnące ceny prowadzą do żądań wyższych wynagrodzeń, a wyższe wynagrodzenia zwiększają koszty przedsiębiorstw, co prowadzi do kolejnych podwyżek cen.
Nie każda podwyżka wynagrodzeń powoduje spiralę.
Problem pojawia się wtedy, gdy proces staje się długotrwały i samonapędzający.
W okresie stagflacji taki mechanizm może utrudniać powrót inflacji do niskiego poziomu.
Oczekiwania inflacyjne
Ogromne znaczenie mają również oczekiwania społeczeństwa.
Jeżeli konsumenci i przedsiębiorcy są przekonani, że ceny będą szybko rosły przez długi czas, zaczynają dostosowywać swoje zachowania.
Pracownicy żądają większych podwyżek.
Firmy częściej podnoszą ceny.
Konsumenci mogą przyspieszać zakupy.
W rezultacie inflacja może zostać utrwalona.
Stagflacja a bezrobocie
Jednym z najbardziej bolesnych aspektów stagflacji jest możliwość jednoczesnego wzrostu cen i pogorszenia sytuacji na rynku pracy.
Przedsiębiorstwa, które muszą płacić więcej za energię, surowce i finansowanie, mogą ograniczać zatrudnienie.
Część firm rezygnuje z nowych rekrutacji.
Inne mogą redukować liczbę pracowników.
W rezultacie gospodarstwa domowe stają przed podwójnym problemem: rosną koszty życia, a jednocześnie trudniej znaleźć lub utrzymać pracę.
Czy podczas stagflacji bezrobocie zawsze rośnie
Nie zawsze.
Rynek pracy może przez pewien czas pozostawać stosunkowo mocny.
Szczególnie jeśli wcześniej występował niedobór pracowników.
Jednak przedłużająca się stagnacja zwiększa ryzyko pogorszenia sytuacji zatrudnionych.
Firmy mają bowiem coraz mniej powodów do zwiększania zatrudnienia.
Stagflacja a gospodarstwa domowe
Dla przeciętnej rodziny stagflacja jest wyjątkowo niekorzystna.
Ceny podstawowych produktów rosną.
Wynagrodzenia nie zawsze nadążają za inflacją.
Raty kredytów mogą wzrosnąć, jeśli bank centralny podnosi stopy procentowe.
Jednocześnie możliwość znalezienia lepiej płatnej pracy może być ograniczona.
Realne wynagrodzenie
Podczas analizy skutków stagflacji warto odróżniać wynagrodzenie nominalne od realnego.
Jeżeli pensja rośnie o 5 procent, ale ceny rosną o 10 procent, pracownik realnie może kupić mniej niż rok wcześniej.
To oznacza spadek realnego wynagrodzenia.
W okresach wysokiej inflacji właśnie realna siła nabywcza jest jednym z najważniejszych wskaźników sytuacji gospodarstw domowych.
Stagflacja a oszczędności
Inflacja obniża realną wartość pieniędzy.
Jeżeli oszczędności znajdują się na rachunku oprocentowanym niżej niż wynosi inflacja, ich siła nabywcza stopniowo spada.
Przykładowo, nominalnie kwota może pozostać bez zmian.
Jednak po roku można za nią kupić mniej towarów i usług.
Wysoka inflacja szczególnie mocno uderza więc w osoby posiadające dużą część majątku w gotówce.
Stagflacja a kredyty
Walka z inflacją często prowadzi do podnoszenia stóp procentowych.
Wyższe stopy oznaczają droższy pieniądz.
Może to wpływać na oprocentowanie kredytów.
Osoby posiadające zobowiązania o zmiennym oprocentowaniu mogą odczuwać wzrost miesięcznych kosztów obsługi zadłużenia.
Jednocześnie dostęp do nowych kredytów staje się trudniejszy.
Kredyty hipoteczne w okresie stagflacji
Rynek mieszkaniowy jest szczególnie wrażliwy na stopy procentowe.
Jeżeli oprocentowanie kredytów rośnie, zdolność kredytowa wielu gospodarstw domowych spada.
Mniejsza liczba osób może pozwolić sobie na zakup nieruchomości finansowanej kredytem.
To ogranicza popyt na mieszkania.
Jednocześnie koszty budowy mogą pozostawać wysokie z powodu inflacji cen materiałów i energii.
Stagflacja a ceny mieszkań
Nie istnieje jedna zasada mówiąca, jak ceny nieruchomości zachowują się podczas stagflacji.
Z jednej strony wysoka inflacja może wspierać nominalne ceny aktywów.
Z drugiej wyższe stopy procentowe ograniczają zdolność kredytową oraz popyt.
Znaczenie mają również podaż mieszkań, sytuacja demograficzna, poziom wynagrodzeń i lokalny rynek.
Dlatego skutki stagflacji na rynku nieruchomości mogą być różne.
Stagflacja a wynajem mieszkań
W okresach wysokiej inflacji mogą rosnąć koszty utrzymania nieruchomości.
Właściciele mieszkań mogą próbować podnosić czynsze.
Jednocześnie gospodarstwa domowe mają ograniczone możliwości finansowe.
Ostateczny poziom cen zależy więc od lokalnego popytu i podaży.
Stagflacja a przedsiębiorstwa
Dla firm stagflacja oznacza bardzo trudne warunki działalności.
Koszty mogą rosnąć jednocześnie z osłabieniem popytu.
Przedsiębiorca może płacić więcej za:
- energię,
- paliwo,
- surowce,
- wynagrodzenia,
- kredyt.
Jednocześnie konsumenci zaczynają ograniczać wydatki.
Firmy mają więc coraz mniej przestrzeni do przenoszenia wyższych kosztów na klientów.
Marże przedsiębiorstw
Jeżeli firma nie może podnieść cen odpowiednio do wzrostu kosztów, jej marża spada.
Przedsiębiorstwo zaczyna zarabiać mniej na każdej sprzedanej jednostce produktu.
W dłuższym okresie może to prowadzić do ograniczenia inwestycji i zatrudnienia.
Najbardziej narażone są firmy działające na bardzo konkurencyjnych rynkach.
Małe firmy a stagflacja
Małe przedsiębiorstwa często są bardziej wrażliwe na gwałtowne zmiany kosztów.
Mają mniejszą siłę negocjacyjną wobec dostawców.
Mogą również mieć trudniejszy dostęp do finansowania.
Jeżeli jednocześnie spada popyt klientów, sytuacja finansowa niewielkiej firmy może szybko się pogorszyć.
Stagflacja a handel detaliczny
Handel detaliczny odczuwa bezpośrednio zmiany zachowań konsumentów.
Gdy ceny rosną, gospodarstwa domowe zaczynają priorytetyzować wydatki.
Więcej pieniędzy przeznaczają na żywność, energię, mieszkanie i transport.
Mniej pozostaje na dobra uznaniowe.
Dlatego branże związane z rozrywką, wyposażeniem domu czy produktami premium mogą odczuć wyraźny spadek popytu.
Stagflacja a przemysł
Przemysł jest szczególnie narażony na wzrost cen energii i surowców.
Jeżeli produkcja staje się zbyt kosztowna, część zakładów może ograniczać działalność.
W skrajnych sytuacjach przedsiębiorstwa energochłonne mogą czasowo wstrzymywać produkcję.
Wpływa to również na firmy znajdujące się dalej w łańcuchu dostaw.
Stagflacja a sektor usług
Usługi również mogą odczuwać skutki stagflacji.
Koszty wynagrodzeń, energii i najmu rosną.
Jednocześnie gospodarstwa domowe ograniczają wydatki.
Restauracje, hotele, usługi rekreacyjne czy kosmetyczne mogą zauważyć, że klienci rzadziej korzystają z ich oferty.
Stagflacja a inwestycje przedsiębiorstw
Niepewność jest jednym z największych wrogów inwestycji.
Jeżeli firma nie wie, jak wysokie będą koszty energii, stopy procentowe czy popyt klientów, może odkładać inwestycje.
To dodatkowo ogranicza wzrost gospodarczy.
Powstaje mechanizm, który może utrwalać stagnację.
Stagflacja a giełda
Rynki finansowe zwykle nie lubią stagflacji.
Słaby wzrost gospodarczy może ograniczać zyski przedsiębiorstw.
Jednocześnie wysoka inflacja może zmuszać banki centralne do utrzymywania wysokich stóp procentowych.
To zwiększa atrakcyjność części instrumentów dłużnych i podnosi koszt kapitału dla przedsiębiorstw.
Dlatego wyceny wielu spółek mogą znaleźć się pod presją.
Czy wszystkie akcje tracą podczas stagflacji
Nie.
Wpływ stagflacji na poszczególne firmy jest bardzo różny.
Przedsiębiorstwa posiadające dużą siłę cenową mogą łatwiej przenosić rosnące koszty na klientów.
Niektóre branże korzystają również z wysokich cen surowców.
Dlatego nie można zakładać, że cały rynek reaguje identycznie.
Stagflacja a spółki surowcowe
Jeżeli źródłem inflacji są wysokie ceny surowców, przedsiębiorstwa wydobywcze mogą znajdować się w lepszej sytuacji niż wiele innych sektorów.
Rosnące ceny ropy, gazu czy metali mogą zwiększać ich przychody.
Nie oznacza to jednak automatycznie wysokiej rentowności każdej firmy z tego sektora.
Znaczenie mają koszty produkcji, zadłużenie oraz konkretna sytuacja przedsiębiorstwa.
Stagflacja a obligacje
Wpływ stagflacji na obligacje jest skomplikowany.
Wysoka inflacja zmniejsza realną wartość stałych płatności odsetkowych.
Jeżeli bank centralny podnosi stopy procentowe, ceny wcześniej wyemitowanych obligacji o niższym oprocentowaniu mogą spadać.
Szczególnie wrażliwe są instrumenty o długim terminie zapadalności.
Stagflacja a złoto
Złoto bywa określane jako aktywo chroniące przed inflacją.
W praktyce jego zachowanie zależy od wielu czynników.
Znaczenie mają realne stopy procentowe, siła dolara, poziom niepewności gospodarczej oraz oczekiwania inwestorów.
Nie można więc zakładać, że podczas każdej stagflacji cena złota automatycznie rośnie.
Stagflacja a waluty
Waluta państwa dotkniętego poważną stagflacją może znaleźć się pod presją.
Jeżeli inwestorzy tracą zaufanie do gospodarki, mogą przenosić kapitał do innych krajów.
Osłabienie waluty może dodatkowo zwiększać ceny importowanych produktów.
W ten sposób inflacja może zostać jeszcze bardziej wzmocniona.
Kurs walutowy a inflacja
Jeżeli kraj importuje dużą część energii, surowców lub produktów, osłabienie waluty podnosi koszty importu.
Importer musi zapłacić więcej w lokalnej walucie.
Koszty te mogą zostać przeniesione na konsumentów.
Dlatego stabilność waluty ma duże znaczenie w walce ze stagflacją.
Bank centralny wobec stagflacji
Stagflacja stawia bank centralny przed wyjątkowo trudnym wyborem.
Jeżeli głównym problemem jest inflacja, naturalnym działaniem jest podniesienie stóp procentowych.
Wyższe stopy ograniczają popyt i mogą zmniejszać presję cenową.
Jednocześnie jednak spowalniają gospodarkę jeszcze bardziej.
Dlaczego podnoszenie stóp procentowych jest ryzykowne
Wyższe stopy oznaczają droższe kredyty.
Firmy mniej inwestują.
Gospodarstwa domowe ograniczają zakupy finansowane kredytem.
Rynek nieruchomości może zwolnić.
Jeżeli gospodarka już znajduje się w stagnacji, dalsze ograniczenie popytu może doprowadzić do recesji.
Dlaczego obniżenie stóp także może być problemem
Jeżeli bank centralny obniży stopy, może wspierać aktywność gospodarczą.
Kredyt staje się tańszy.
Rośnie popyt.
Jednocześnie jednak może to ponownie zwiększyć presję inflacyjną.
Właśnie dlatego stagflacja jest tak trudna z punktu widzenia polityki pieniężnej.
Jak państwo może walczyć ze stagflacją
Nie ma prostego rozwiązania.
Najskuteczniejsze działania często muszą obejmować zarówno politykę monetarną, jak i działania zwiększające podaż.
Istotne może być:
- zwiększanie konkurencji,
- ograniczanie barier inwestycyjnych,
- poprawa infrastruktury,
- zwiększanie bezpieczeństwa energetycznego,
- wspieranie produktywności.
Kluczowe jest zwiększenie możliwości produkcyjnych gospodarki.
Jeżeli firmy są w stanie produkować więcej przy niższych kosztach, presja cenowa może stopniowo maleć.
Obniżanie podatków a stagflacja
Obniżki podatków mogą zwiększać dochody gospodarstw domowych i przedsiębiorstw.
Mogą również poprawiać opłacalność inwestycji.
Jednocześnie jednak zwiększenie popytu w gospodarce z ograniczoną podażą może nasilać inflację.
Dlatego znaczenie ma struktura reform, a nie tylko ich skala.
Dotacje i dopłaty
Państwo może próbować łagodzić skutki wysokich cen poprzez dopłaty.
Takie rozwiązania mogą zmniejszyć obciążenie gospodarstw domowych.
Nie zawsze jednak obniżają samą presję inflacyjną.
Jeżeli popyt pozostaje wysoki, a podaż jest ograniczona, ceny mogą pozostać pod presją.
Zamrażanie cen
Jednym z najbardziej kontrowersyjnych narzędzi jest administracyjne ograniczanie cen.
Może ono czasowo chronić konsumentów przed wzrostem kosztów.
Jeżeli jednak cena zostanie ustalona poniżej poziomu rynkowego, mogą pojawić się niedobory.
Producenci mogą ograniczać sprzedaż, jeżeli działalność staje się nieopłacalna.
Stagflacja w latach 70.
Najbardziej znanym historycznym przykładem stagflacji są lata 70. XX wieku.
W wielu państwach rozwiniętych doszło wówczas do jednoczesnego wzrostu inflacji i pogorszenia koniunktury.
Ogromne znaczenie miał szok naftowy.
Ceny ropy gwałtownie wzrosły.
Koszty energii przeniosły się na praktycznie wszystkie sektory gospodarki.
Kryzys naftowy
Wzrost cen ropy oznaczał znaczący wzrost kosztów transportu i produkcji.
Przedsiębiorstwa podnosiły ceny.
Jednocześnie gospodarka zwalniała.
Bezrobocie wzrastało.
Była to sytuacja, która podważyła część wcześniejszych przekonań dotyczących związku pomiędzy inflacją a bezrobociem.
Stagflacja a krzywa Phillipsa
Krzywa Phillipsa opisuje zależność pomiędzy inflacją a bezrobociem.
W uproszczeniu zakładano, że niższe bezrobocie może wiązać się z wyższą inflacją, natomiast wyższe bezrobocie z niższą inflacją.
Stagflacja pokazała, że zależność ta nie jest stabilna w każdych warunkach.
Możliwe jest jednoczesne występowanie wysokiej inflacji i wysokiego bezrobocia.
Dlaczego lata 70. są tak często przywoływane
Doświadczenia tamtej dekady pokazały, jak trudne może być wyjście z utrwalonej inflacji.
Jeżeli oczekiwania inflacyjne stają się bardzo wysokie, samo niewielkie podniesienie stóp procentowych może nie wystarczyć.
Przywrócenie stabilności cen może wymagać bardzo restrykcyjnej polityki pieniężnej.
To z kolei może prowadzić do głębokiego spowolnienia.
Stagflacja a współczesna gospodarka
Dzisiejsze gospodarki różnią się od tych z lat 70.
Łańcuchy dostaw są znacznie bardziej globalne.
Banki centralne posiadają większe doświadczenie w prowadzeniu polityki pieniężnej.
Rynki finansowe są bardziej rozwinięte.
Nie oznacza to jednak, że ryzyko stagflacji całkowicie zniknęło.
Wciąż mogą występować szoki energetyczne, wojny, kryzysy dostaw oraz gwałtowne zmiany cen surowców.
Globalizacja a stagflacja
Globalizacja przez wiele lat pomagała ograniczać ceny wielu towarów.
Produkcję przenoszono do regionów o niższych kosztach.
Konkurencja rosła.
Towary mogły być transportowane na ogromne odległości.
Jednocześnie globalizacja zwiększyła zależność gospodarek od międzynarodowych łańcuchów dostaw.
Jeżeli globalny handel zostaje zakłócony, skutki mogą być bardzo szerokie.
Deglobalizacja a ryzyko inflacji
Jeżeli państwa zaczynają przenosić produkcję bliżej własnych rynków, bezpieczeństwo dostaw może wzrosnąć.
Jednocześnie koszty produkcji mogą być wyższe.
Proces ograniczania globalizacji może więc zwiększać presję kosztową.
Nie musi automatycznie prowadzić do stagflacji, ale może być jednym z czynników wpływających na poziom cen.
Stagflacja a wojna
Konflikty zbrojne mogą prowadzić do gwałtownych zakłóceń gospodarczych.
Rosną ceny energii i żywności.
Transport staje się droższy.
Dostawy niektórych surowców są ograniczane.
Państwa zwiększają wydatki.
Jeżeli jednocześnie spada aktywność gospodarcza, ryzyko stagflacji rośnie.
Stagflacja a pandemia
Pandemia może oddziaływać na gospodarkę zarówno od strony popytu, jak i podaży.
Ograniczenia działalności zmniejszają produkcję.
Zakłócenia transportu utrudniają dostawy.
Jednocześnie działania fiskalne i monetarne mogą zwiększać popyt.
Jeżeli podaż nie nadąża za popytem, ceny rosną.
W takim środowisku może pojawić się ryzyko stagflacyjne.
Stagflacja a żywność
Ceny żywności mają ogromne znaczenie dla gospodarstw domowych.
Jeżeli rosną gwałtownie, szczególnie mocno odczuwają to osoby o niższych dochodach.
Żywność stanowi bowiem większą część ich budżetu.
Wzrost cen energii może dodatkowo podnosić koszty produkcji rolnej, nawozów, transportu i przetwórstwa.
Stagflacja a rolnictwo
Rolnicy są jednocześnie producentami i konsumentami wielu surowców.
Rosnące ceny paliwa, energii, nawozów i pasz zwiększają koszty produkcji.
Część tych kosztów może później znaleźć odzwierciedlenie w cenach żywności.
Jeżeli jednak popyt konsumentów słabnie, producenci nie zawsze mogą przenieść całość wzrostu kosztów na ceny.
Stagflacja a ceny paliw
Paliwa są jednym z najbardziej widocznych elementów inflacji.
Wyższe ceny na stacjach bezpośrednio obciążają gospodarstwa domowe.
Jednocześnie transport jest elementem kosztów praktycznie wszystkich produktów.
Dlatego podwyżki cen paliw mają wpływ na znacznie szerszą część gospodarki.
Stagflacja a transport
Firmy transportowe zużywają duże ilości paliwa.
Jeżeli koszty rosną, zwiększają stawki.
Wyższe koszty transportu trafiają następnie do cen produktów w sklepach.
To jeden z mechanizmów rozprzestrzeniania się inflacji kosztowej.
Stagflacja a energetyka
Bezpieczny i konkurencyjny sektor energetyczny ma ogromne znaczenie w ograniczaniu ryzyka stagflacji.
Gospodarka potrzebuje stabilnych dostaw energii.
Gwałtowne wzrosty jej cen mogą szybko wpływać na przemysł, usługi i gospodarstwa domowe.
Dlatego polityka energetyczna jest jednocześnie elementem polityki gospodarczej.
Stagflacja a transformacja energetyczna
Transformacja energetyczna może mieć różne skutki dla inflacji.
W krótkim okresie duże inwestycje i zmiany strukturalne mogą generować dodatkowe koszty.
W długim okresie większa dywersyfikacja źródeł energii może ograniczać zależność od importowanych paliw.
Tempo oraz sposób prowadzenia transformacji mają więc duże znaczenie dla gospodarki.
Produktywność jako klucz do wyjścia ze stagflacji
Jednym z najważniejszych długoterminowych sposobów zwiększania odporności gospodarki jest wzrost produktywności.
Produktywność oznacza zdolność do wytwarzania większej ilości dóbr i usług przy wykorzystaniu określonych zasobów.
Jeżeli produktywność rośnie, przedsiębiorstwa mogą zwiększać wynagrodzenia bez równie dużego wzrostu kosztów jednostkowych.
Wzrost produktywności sprzyja więc zarówno wzrostowi gospodarczemu, jak i stabilności cen.
Inwestycje a produktywność
Inwestycje w technologie, maszyny, infrastrukturę i edukację mogą zwiększać efektywność gospodarki.
Problem polega na tym, że właśnie podczas stagflacji firmy często ograniczają inwestycje.
Wysokie stopy procentowe zwiększają koszt finansowania.
Niepewność utrudnia podejmowanie decyzji.
Dlatego polityka gospodarcza powinna tworzyć możliwie stabilne warunki dla długoterminowych inwestycji.
Stagflacja a innowacje
Technologie mogą ograniczać koszty produkcji.
Automatyzacja, cyfryzacja i sztuczna inteligencja mogą zwiększać efektywność przedsiębiorstw.
W długim okresie innowacje mogą więc działać dezinflacyjnie poprzez zwiększanie podaży i produktywności.
Nie rozwiązują jednak natychmiast problemu gwałtownego szoku energetycznego.
Jak rozpoznać stagflację
Nie ma jednego oficjalnego wskaźnika, który automatycznie ogłasza wystąpienie stagflacji.
Ekonomiści analizują jednocześnie kilka danych.
Najważniejsze to:
- inflacja,
- wzrost PKB,
- bezrobocie,
- dynamika produkcji przemysłowej,
- realne wynagrodzenia.
Szczególnie niepokojąca jest sytuacja, gdy inflacja przez dłuższy czas pozostaje wysoka, a jednocześnie wzrost gospodarczy wyraźnie słabnie.
PKB a stagflacja
Produkt krajowy brutto mierzy wartość dóbr i usług wytwarzanych w gospodarce.
Jeżeli realny PKB rośnie bardzo wolno, gospodarka może znajdować się w stagnacji.
Jeżeli jednocześnie inflacja jest wysoka, pojawia się jeden z głównych elementów stagflacji.
Inflacja bazowa
Przy ocenie trwałości inflacji często analizuje się również inflację bazową.
Pomija ona część najbardziej zmiennych kategorii, zależnie od stosowanej metodologii.
Jeżeli inflacja bazowa również pozostaje wysoka, może to wskazywać na szeroką i utrwaloną presję cenową.
Bezrobocie jako wskaźnik
Wzrost bezrobocia może potwierdzać osłabienie gospodarki.
Należy jednak analizować również inne wskaźniki rynku pracy.
Stopa bezrobocia może reagować z opóźnieniem.
Firmy najpierw mogą ograniczać rekrutację, liczbę godzin pracy czy premie.
Dopiero później zaczynają zwalniać pracowników.
Realna sprzedaż detaliczna
Warto analizować nie tylko nominalną wartość sprzedaży.
Jeżeli ceny rosną szybko, wartość sprzedaży może zwiększać się nawet wtedy, gdy konsumenci kupują mniej produktów.
Dlatego ważna jest sprzedaż skorygowana o inflację.
Jej spadek może wskazywać na osłabienie realnej konsumpcji.
Produkcja przemysłowa
Przemysł reaguje na zmiany koniunktury stosunkowo szybko.
Spadek zamówień może prowadzić do ograniczenia produkcji.
Jeżeli jednocześnie ceny pozostają wysokie, jest to kolejny sygnał problemów charakterystycznych dla stagflacji.
Wskaźniki nastrojów
Duże znaczenie mają również badania przedsiębiorców i konsumentów.
Jeżeli firmy spodziewają się słabszego popytu, mogą ograniczać inwestycje.
Jeżeli konsumenci obawiają się przyszłości, zwiększają oszczędności i ograniczają zakupy.
Pogorszenie nastrojów może więc dodatkowo wzmacniać stagnację.
Stagflacja a Polska
Pojęcie stagflacji jest często używane również w analizach polskiej gospodarki.
Polska jest silnie powiązana z europejskim rynkiem energii, handlem międzynarodowym oraz globalnymi łańcuchami dostaw.
Dlatego wzrost cen surowców czy spowolnienie gospodarcze w innych państwach może wpływać również na krajową gospodarkę.
Jednocześnie sytuację trzeba zawsze oceniać na podstawie aktualnych danych.
Samo występowanie wysokiej inflacji nie oznacza automatycznie stagflacji.
Polska a ceny energii
Polska gospodarka jest stosunkowo energochłonna.
Dlatego gwałtowne zmiany cen energii mogą wpływać na koszty przedsiębiorstw.
Znaczenie mają także ceny paliw, gazu i energii elektrycznej.
Jeżeli koszty rosną szybciej niż produktywność, firmy znajdują się pod presją.
Polska a rynek pracy
Rynek pracy może częściowo amortyzować skutki spowolnienia.
Jeżeli bezrobocie pozostaje niskie, gospodarstwa domowe zachowują dochody.
Może to podtrzymywać konsumpcję.
Z drugiej strony silny rynek pracy może utrzymywać presję płacową.
Dlatego sytuacja jest bardziej złożona niż proste zestawienie inflacji i PKB.
Stagflacja a eurozona
Państwa strefy euro mają wspólną politykę pieniężną.
Europejski Bank Centralny ustala stopy procentowe dla całej strefy.
Jednocześnie poszczególne gospodarki mogą znajdować się w różnej sytuacji.
Jedne mogą doświadczać silniejszej inflacji, inne większego spowolnienia.
To utrudnia prowadzenie idealnie dopasowanej polityki.
Stagflacja a Stany Zjednoczone
Stany Zjednoczone odgrywają ogromną rolę w światowej gospodarce.
Decyzje Rezerwy Federalnej wpływają na rynki finansowe na całym świecie.
Jeżeli Fed podnosi stopy, dolar może się umacniać.
Dla państw importujących surowce rozliczane w dolarach może to zwiększać koszty.
Dlatego walka z inflacją w USA może mieć skutki również poza tym krajem.
Czy stagflacja może trwać wiele lat
Tak.
Jeżeli przyczyny strukturalne nie zostaną rozwiązane, stagflacja może utrzymywać się długo.
Szczególnie niebezpieczne jest utrwalenie oczekiwań inflacyjnych.
Jeżeli społeczeństwo zaczyna traktować wysoką inflację jako coś normalnego, jej obniżenie staje się trudniejsze.
Dlaczego stagflacja może sama się utrwalać
Słaby wzrost ogranicza inwestycje.
Mniejsze inwestycje ograniczają przyszłą podaż.
Ograniczona podaż może utrzymywać wysokie ceny.
Wysokie ceny ograniczają konsumpcję.
Słabsza konsumpcja dodatkowo pogarsza wzrost.
Powstaje błędne koło.
Jak długo wychodzi się ze stagflacji
Nie ma uniwersalnej odpowiedzi.
Wszystko zależy od przyczyn.
Jeżeli źródłem jest krótkotrwały szok energetyczny, sytuacja może poprawić się po ustabilizowaniu cen surowców.
Jeżeli jednak występują głębokie problemy strukturalne, proces może trwać znacznie dłużej.
Stagflacja a deflacja
Deflacja oznacza ogólny spadek poziomu cen.
Jest więc przeciwieństwem inflacji.
Stagflacja nie obejmuje deflacji.
Jeżeli gospodarka znajduje się w stagnacji i ceny spadają, mamy do czynienia z innym problemem gospodarczym.
Stagflacja a hiperinflacja
Hiperinflacja jest skrajną formą bardzo szybkiego wzrostu cen.
Stagflacja nie musi oznaczać hiperinflacji.
Inflacja może być wysoka, ale pozostawać znacznie poniżej poziomów charakterystycznych dla hiperinflacji.
Oba zjawiska są więc odrębne.
Stagflacja a inflacja popytowa
Inflacja popytowa pojawia się, gdy popyt w gospodarce rośnie szybciej niż zdolności produkcyjne.
W takim przypadku gospodarka często rozwija się stosunkowo szybko.
To różni ją od klasycznego obrazu stagflacji.
Stagflacja jest częściej związana z inflacją kosztową i ograniczeniami podażowymi.
Inflacja kosztowa
Inflacja kosztowa powstaje, gdy rosną koszty produkcji.
Firmy próbują przerzucić je na klientów.
Jeżeli jednocześnie wzrost kosztów ogranicza produkcję, może powstać środowisko stagflacyjne.
Dlatego właśnie ten typ inflacji jest szczególnie istotny przy analizowaniu stagflacji.
Stagflacja a konsumpcja
Konsumpcja jest jednym z głównych motorów gospodarki.
Jeżeli ceny rosną szybciej niż dochody, konsumenci muszą ograniczać wydatki.
Najpierw rezygnują zwykle z zakupów najmniej potrzebnych.
Z czasem oszczędności mogą obejmować coraz więcej kategorii.
Spadek konsumpcji pogłębia spowolnienie gospodarcze.
Stagflacja a klasa średnia
Klasa średnia może być szczególnie mocno dotknięta stagflacją.
Wydatki na mieszkanie, energię, transport i żywność rosną.
Jednocześnie wynagrodzenia mogą nie nadążać za inflacją.
Osoby posiadające kredyty dodatkowo odczuwają podwyżki stóp procentowych.
W rezultacie dochód pozostający po opłaceniu podstawowych zobowiązań może mocno się zmniejszyć.
Stagflacja a osoby o niskich dochodach
Najbiedniejsze gospodarstwa domowe są szczególnie narażone na inflację cen podstawowych produktów.
Dużą część budżetu przeznaczają na żywność, energię i mieszkanie.
Nie mogą łatwo ograniczyć tych wydatków.
Dlatego nawet niewielki wzrost cen podstawowych dóbr może znacząco pogorszyć poziom życia.
Stagflacja a emeryci
Osoby utrzymujące się z emerytur również mogą odczuwać silne skutki inflacji.
Ich dochody nie zawsze szybko dostosowują się do wzrostu cen.
Szczególnie istotne są koszty żywności, energii i leków.
Mechanizmy waloryzacji mogą częściowo chronić dochody, ale nie zawsze w pełni rekompensują wzrost kosztów życia.
Jak gospodarstwa domowe mogą przygotować się na stagflację
Nie istnieje uniwersalny sposób ochrony przed wszystkimi skutkami stagflacji.
Można jednak zwiększać odporność domowego budżetu.
Podstawą jest kontrolowanie wydatków oraz unikanie nadmiernego zadłużenia.
Warto również budować rezerwę finansową.
Szczególne znaczenie ma możliwość pokrywania podstawowych wydatków przez pewien czas w razie utraty części dochodów.
Poduszka finansowa
Poduszka finansowa to środki przeznaczone na nieprzewidziane wydatki lub okres spadku dochodów.
Jej znaczenie rośnie w czasie niepewności gospodarczej.
Jeżeli sytuacja na rynku pracy się pogarsza, oszczędności mogą pozwolić spokojniej przejść przez okres poszukiwania nowej pracy.
Redukcja zadłużenia
Wysokie zadłużenie zwiększa wrażliwość gospodarstwa domowego na wzrost stóp procentowych i utratę dochodu.
Dlatego okres dobrej koniunktury warto wykorzystywać do budowania stabilności finansowej.
Im niższe stałe zobowiązania, tym łatwiej dostosować budżet do zmieniających się warunków.
Dywersyfikacja dochodów
Gospodarstwa domowe posiadające kilka źródeł dochodów mogą być bardziej odporne na kryzys.
Utrata jednego źródła nie oznacza wtedy całkowitego braku przychodów.
Nie zawsze jest to możliwe, ale rozwijanie dodatkowych kompetencji może zwiększać bezpieczeństwo zawodowe.
Rozwój kwalifikacji w okresie stagnacji
Podczas słabego rynku pracy szczególnie cenne stają się umiejętności poszukiwane przez pracodawców.
Inwestycja w kompetencje może ułatwić zmianę zatrudnienia.
Nie gwarantuje ochrony przed bezrobociem, ale może zwiększać konkurencyjność pracownika.
Jak przedsiębiorstwo może przygotować się na stagflację
Firmy powinny przede wszystkim analizować strukturę kosztów.
Warto sprawdzić, które wydatki najbardziej wpływają na rentowność.
Istotna jest również dywersyfikacja dostawców.
Uzależnienie od jednego źródła surowca może zwiększać ryzyko podczas kryzysu dostaw.
Zarządzanie gotówką
W okresie niepewności płynność finansowa staje się szczególnie ważna.
Firma może być rentowna księgowo, ale mieć problemy z regulowaniem bieżących zobowiązań.
Dlatego przedsiębiorstwa powinny monitorować przepływy pieniężne.
Zapasy a stagflacja
Zbyt małe zapasy mogą prowadzić do problemów z produkcją podczas zakłóceń dostaw.
Zbyt duże zamrażają kapitał.
W środowisku wysokich stóp procentowych koszt utrzymywania zapasów również rośnie.
Dlatego zarządzanie nimi wymaga szczególnej ostrożności.
Stagflacja a ceny usług publicznych
Inflacja wpływa także na sektor publiczny.
Rosną koszty energii, wynagrodzeń, materiałów i inwestycji.
Samorządy oraz państwo muszą finansować droższe usługi.
Może to prowadzić do presji na zwiększenie podatków lub ograniczenie części wydatków.
Budżet państwa podczas stagflacji
Stagflacja komplikuje również politykę budżetową.
Spowolnienie gospodarcze może ograniczać wpływy podatkowe.
Jednocześnie rosną wydatki socjalne i koszty obsługi zadłużenia.
Państwo musi więc prowadzić politykę w warunkach ograniczonego pola manewru.
Dług publiczny
Wysoka inflacja może nominalnie zwiększać dochody podatkowe.
Jednak wzrost stóp procentowych podnosi koszt finansowania długu.
Jeżeli państwo musi emitować nowe obligacje z wyższym oprocentowaniem, koszty obsługi zadłużenia rosną.
W dłuższym okresie może to ograniczać możliwości finansowania innych wydatków.
Stagflacja a podatki
System podatkowy również reaguje na inflację.
Jeżeli progi podatkowe nie są odpowiednio dostosowywane, nominalny wzrost wynagrodzenia może prowadzić do wyższego opodatkowania, mimo że realna siła nabywcza pracownika nie wzrosła.
Zjawisko takie określa się czasem jako pełzającą progresję podatkową.
Stagflacja a nierówności społeczne
Skutki stagflacji nie są równomiernie rozłożone.
Osoby posiadające różne aktywa mogą częściowo chronić majątek przed inflacją.
Gospodarstwa żyjące od wypłaty do wypłaty mają znacznie mniejsze możliwości.
Dlatego długotrwała stagflacja może zwiększać nierówności.
Stagflacja a polityka społeczna
Państwo może próbować chronić najbardziej narażone grupy.
Świadczenia celowane mogą ograniczać spadek poziomu życia.
Jednocześnie zbyt szerokie pobudzanie popytu może utrudniać walkę z inflacją.
Dlatego programy pomocowe podczas stagflacji wymagają szczególnie precyzyjnego projektowania.
Czy stagflacja zawsze kończy się recesją
Nie.
Możliwe jest stopniowe obniżenie inflacji bez głębokiego spadku gospodarczego.
W praktyce jest to jednak trudne.
Bank centralny musi odpowiednio dostosować politykę pieniężną, a gospodarka potrzebuje poprawy po stronie podaży.
Duże znaczenie ma również to, czy źródła szoku zewnętrznego zanikają.
Miękkie lądowanie gospodarki
Termin „miękkie lądowanie” oznacza sytuację, w której inflację udaje się ograniczyć bez wywołania głębokiej recesji.
Jest to jeden z głównych celów banków centralnych po okresie wysokiej inflacji.
W przypadku stagflacji zadanie jest szczególnie trudne, ponieważ gospodarka już wcześniej jest słaba.
Twarde lądowanie
Jeżeli walka z inflacją wymaga bardzo wysokich stóp procentowych, gospodarka może wejść w głębszą recesję.
Określa się to czasem jako twarde lądowanie.
Kosztem szybszego obniżenia inflacji może być wzrost bezrobocia oraz spadek produkcji.
Co może zakończyć stagflację
Stagflacja może ustąpić, gdy presja kosztowa zacznie słabnąć.
Może to nastąpić na przykład po spadku cen energii.
Poprawa łańcuchów dostaw również może zwiększyć podaż.
Jeżeli jednocześnie polityka pieniężna ograniczy oczekiwania inflacyjne, wzrost cen może stopniowo zwolnić.
Znaczenie wiarygodności banku centralnego
Jeżeli społeczeństwo wierzy, że bank centralny doprowadzi inflację do celu, oczekiwania inflacyjne mogą pozostać stabilne.
Firmy nie zakładają wtedy permanentnych wysokich podwyżek cen.
Pracownicy nie oczekują co roku dwucyfrowych wzrostów wynagrodzeń.
Wiarygodność instytucji może więc ograniczać koszt walki z inflacją.
Stagflacja a cel inflacyjny
Wiele banków centralnych prowadzi politykę opartą na celu inflacyjnym.
Oznacza to dążenie do utrzymania inflacji w pobliżu określonego poziomu.
Jeżeli inflacja wyraźnie przekracza cel przez długi czas, bank centralny może zaostrzać politykę.
Problem pojawia się wtedy, gdy jednocześnie wzrost gospodarczy jest bardzo słaby.
Stagflacja a stopy realne
Realna stopa procentowa uwzględnia inflację.
W uproszczeniu można ją rozumieć jako nominalną stopę procentową pomniejszoną o inflację.
Jeżeli inflacja jest bardzo wysoka, realne stopy mogą pozostawać niskie nawet przy podwyżkach nominalnych stóp procentowych.
To wpływa na zachowania oszczędzających i inwestorów.
Stagflacja a przedsiębiorczość
Trudne warunki gospodarcze nie oznaczają całkowitego zaniku przedsiębiorczości.
Część firm rozwija się właśnie dlatego, że oferuje rozwiązania pozwalające klientom ograniczać koszty.
Rosnąć może popyt na technologie energooszczędne, produkty tańsze czy usługi zwiększające efektywność.
Kryzys gospodarczy często zmienia strukturę popytu, a nie całkowicie go eliminuje.
Stagflacja a zachowania konsumentów
Podczas wysokiej inflacji konsumenci stają się bardziej wrażliwi na cenę.
Częściej porównują oferty.
Kupują tańsze zamienniki.
Ograniczają zakupy impulsywne.
Większego znaczenia nabierają promocje i marki własne sieci handlowych.
To wpływa na strategie przedsiębiorstw.
Efekt substytucji
Jeżeli cena jednego produktu rośnie, konsument może zastąpić go tańszą alternatywą.
Na przykład droższy produkt premium może zostać zastąpiony marką ekonomiczną.
W skali całej gospodarki takie zmiany mogą być bardzo duże.
Stagflacja a oszczędzanie energii
Wysokie ceny energii skłaniają gospodarstwa domowe i firmy do ograniczania zużycia.
W krótkim okresie jest to sposób na obniżenie rachunków.
W długim okresie może prowadzić do inwestycji w termomodernizację, efektywność energetyczną lub własne źródła energii.
Takie działania mogą zmniejszyć wrażliwość gospodarki na kolejne szoki.
Stagflacja a technologia
Nowoczesne technologie mogą pomagać przedsiębiorstwom ograniczać koszty.
Automatyzacja procesów pozwala zwiększać wydajność.
Analiza danych może poprawiać zarządzanie zapasami.
Technologie energetyczne mogą ograniczać zużycie energii.
W ten sposób inwestycje technologiczne mogą być jednym z elementów zwiększających odporność na stagflację.
Stagflacja a demografia
Starzenie się społeczeństwa może wpływać na potencjalne tempo wzrostu gospodarczego.
Jeżeli liczba osób aktywnych zawodowo spada, możliwości produkcyjne gospodarki mogą rosnąć wolniej.
Jednocześnie niedobór pracowników może zwiększać presję płacową.
Dlatego demografia może mieć znaczenie dla długoterminowego ryzyka inflacyjnego.
Migracja a rynek pracy
Migracja może zwiększać podaż pracy.
Jeżeli przedsiębiorstwa mają dostęp do większej liczby pracowników, łatwiej zwiększać produkcję.
Wpływ migracji na inflację zależy jednak również od dodatkowego popytu generowanego przez nowych mieszkańców.
Efekt nie jest więc jednoznaczny.
Stagflacja a inwestycje infrastrukturalne
Dobra infrastruktura zwiększa produktywność.
Sprawny transport obniża koszty logistyki.
Nowoczesne sieci energetyczne poprawiają bezpieczeństwo dostaw.
Inwestycje infrastrukturalne mogą więc zwiększać potencjał gospodarki.
Problem polega na tym, że realizacja dużych projektów wymaga czasu.
Edukacja a stagflacja
Lepsze kwalifikacje pracowników zwiększają produktywność.
Gospodarka oparta na wiedzy może wytwarzać większą wartość przy wykorzystaniu podobnej ilości zasobów.
Dlatego inwestycje w edukację nie rozwiązują krótkoterminowego szoku inflacyjnego, ale mogą zwiększać odporność gospodarki w długim okresie.
Czy stagflacja może być tylko przejściowa
Tak.
Jeżeli przyczyną jest krótkotrwałe zaburzenie podaży, gospodarka może stosunkowo szybko wrócić do równowagi.
Przykładowo, odbudowa łańcuchów dostaw może obniżyć koszty.
Jeżeli ceny energii również spadną, inflacja może zwolnić bez głębokiej recesji.
Kiedy stagflacja staje się szczególnie groźna
Największe ryzyko pojawia się wtedy, gdy inflacja staje się trwała.
Jeżeli wysokie wzrosty cen utrzymują się przez wiele lat, zaczynają wpływać na umowy, wynagrodzenia i zachowania przedsiębiorstw.
Gospodarka dostosowuje się do inflacji.
Wtedy jej obniżenie może wymagać znacznie bardziej bolesnych działań.
Stagflacja a indeksacja
W gospodarkach o wysokiej inflacji częściej stosuje się indeksowanie płac, świadczeń czy czynszów.
Oznacza to automatyczne dostosowywanie wartości do wzrostu cen.
Chroni to dochody określonych grup.
Jednocześnie może utrwalać mechanizmy inflacyjne, jeżeli podwyżki automatycznie przekładają się na kolejne wzrosty kosztów.
Stagflacja a psychologia ekonomiczna
Gospodarka nie jest wyłącznie zbiorem liczb.
Ogromne znaczenie mają oczekiwania i emocje.
Jeżeli konsumenci obawiają się utraty pracy, ograniczają wydatki.
Jeżeli przedsiębiorcy spodziewają się kryzysu, odkładają inwestycje.
W ten sposób pesymistyczne oczekiwania mogą częściowo same pogłębiać stagnację.
Stagflacja a pewność zatrudnienia
W okresie stagnacji przedsiębiorstwa stają się ostrożniejsze.
Nowe rekrutacje mogą być wstrzymywane.
Pracodawcy częściej analizują koszty etatów.
Dla pracowników rośnie znaczenie stabilności zatrudnienia oraz posiadania kompetencji możliwych do wykorzystania w różnych branżach.
Stagflacja a negocjowanie wynagrodzenia
Wysoka inflacja zwiększa presję na podwyżki.
Pracownik może argumentować, że jego realna pensja spadła.
Pracodawca może jednak mieć ograniczone możliwości finansowe z powodu słabego popytu.
To prowadzi do trudniejszych negocjacji płacowych.
Stagflacja a zmiana pracy
Spowolnienie gospodarcze nie oznacza całkowitego braku ofert.
Niektóre sektory mogą nadal rozwijać się szybko.
Warto jednak ostrożniej podchodzić do zmiany zatrudnienia.
Znaczenie ma stabilność potencjalnego pracodawcy oraz sytuacja całej branży.
Branże odporne na stagflację
Nie istnieje branża całkowicie odporna na trudne warunki gospodarcze.
Stosunkowo stabilny popyt może jednak utrzymywać się na podstawowe dobra i usługi.
Żywność, część usług medycznych, energetyka czy podstawowa infrastruktura są potrzebne niezależnie od koniunktury.
Nie oznacza to jednak, że firmy z tych branż automatycznie pozostają rentowne.
Produkty premium podczas stagflacji
Rynek dóbr luksusowych i premium może reagować inaczej niż rynek masowy.
Najzamożniejsi konsumenci są mniej wrażliwi na wzrost cen.
Jednocześnie klasa średnia może ograniczać zakupy produktów niekoniecznych.
Dlatego przedsiębiorstwa z segmentu premium często muszą bardzo dokładnie analizować strukturę swojej grupy klientów.
Stagflacja a turystyka
Turystyka jest wydatkiem, który część gospodarstw domowych może ograniczyć w okresie spadku realnych dochodów.
Konsumenci mogą wybierać krótsze wyjazdy, tańsze noclegi lub podróże krajowe.
Rosnące ceny paliw i transportu dodatkowo zwiększają koszt wakacji.
Branża turystyczna może więc wyraźnie odczuwać skutki stagflacji.
Stagflacja a gastronomia
Restauracje działają często na stosunkowo niskich marżach.
Rosnące ceny żywności, energii i wynagrodzeń zwiększają koszty.
Jednocześnie klienci mogą rzadziej jeść poza domem.
Dlatego gastronomia jest dobrym przykładem branży, która podczas stagflacji może znaleźć się pod presją z obu stron.
Stagflacja a budownictwo
Budownictwo jest bardzo wrażliwe na stopy procentowe i ceny materiałów.
Wysokie koszty finansowania ograniczają popyt na nowe inwestycje.
Jednocześnie materiały budowlane, energia i wynagrodzenia mogą pozostawać drogie.
Firmy budowlane mogą więc odczuwać jednocześnie spadek liczby zleceń i wysokie koszty.
Stagflacja a sektor technologiczny
Firmy technologiczne mogą korzystać z długoterminowego wzrostu produktywności.
Jednocześnie wiele z nich jest wrażliwych na koszt kapitału.
Wyższe stopy procentowe mogą obniżać wyceny spółek, których zyski oczekiwane są dopiero w przyszłości.
Dlatego reakcja sektora technologicznego na stagflację może być bardzo zróżnicowana.
Stagflacja a banki
Banki mogą korzystać z wyższych stóp procentowych poprzez większe marże odsetkowe.
Jednocześnie spowolnienie gospodarcze zwiększa ryzyko niewypłacalności kredytobiorców.
Może rosnąć liczba problematycznych kredytów.
Ostateczny wpływ zależy więc od jakości portfela kredytowego i struktury finansowania banku.
Stagflacja a ubezpieczenia
Towarzystwa ubezpieczeniowe również odczuwają inflację.
Rosną koszty napraw samochodów, materiałów budowlanych czy usług medycznych.
To może zwiększać wartość wypłacanych odszkodowań.
Firmy mogą więc podnosić składki.
Stagflacja a zdrowie finansów publicznych
Długotrwała stagnacja ogranicza potencjalny wzrost wpływów podatkowych.
Jednocześnie inflacja zwiększa koszty świadczeń, wynagrodzeń w sektorze publicznym oraz inwestycji.
Jeżeli stopy procentowe są wysokie, rośnie również koszt długu.
Państwo musi więc równoważyć wiele konkurencyjnych potrzeb.
Stagflacja a demokracja i nastroje społeczne
Długotrwałe pogorszenie poziomu życia może zwiększać niezadowolenie społeczne.
Inflacja jest szczególnie dotkliwa, ponieważ jest widoczna podczas codziennych zakupów.
Jeżeli jednocześnie gospodarka nie rozwija się i brakuje perspektyw poprawy, frustracja może narastać.
Dlatego stagflacja jest nie tylko problemem ekonomicznym, ale może mieć również konsekwencje społeczne.
Dlaczego inflacja jest tak odczuwalna
Wskaźnik inflacji jest średnią obejmującą wiele kategorii.
Każde gospodarstwo domowe ma jednak inną strukturę wydatków.
Osoba wydająca dużą część dochodów na żywność i energię może doświadczać wzrostu kosztów znacznie większego niż oficjalna średnia.
Dlatego społeczne odczucie inflacji może różnić się od danych statystycznych.
Stagflacja a inflacja odczuwalna
Podczas stagflacji szczególnie szybko mogą rosnąć ceny podstawowych produktów.
Jeżeli zdrożeje energia, transport i żywność, konsumenci zauważają to praktycznie każdego dnia.
Wzrost cen dóbr kupowanych często jest psychologicznie bardziej dotkliwy niż podwyżki produktów kupowanych raz na kilka lat.
Czy stagflacja zawsze jest katastrofą
Nie każda sytuacja określana jako stagflacyjna musi prowadzić do głębokiego kryzysu.
Znaczenie ma skala problemu.
Niewielki wzrost inflacji połączony z krótkotrwałym spowolnieniem może szybko ustąpić.
Znacznie bardziej niebezpieczna jest wieloletnia kombinacja wysokiej inflacji, stagnacji i rosnącego bezrobocia.
Stagflacja łagodna i głęboka
Można potocznie mówić o różnej intensywności stagflacji.
Łagodna sytuacja może oznaczać niski wzrost PKB oraz inflację nieznacznie przekraczającą cel.
Głęboka stagflacja oznaczałaby wysoką inflację, długą stagnację oraz wyraźne pogorszenie rynku pracy.
Skutki obu scenariuszy są zupełnie inne.
Czy stagflację można przewidzieć
Ekonomiści analizują wiele wskaźników wyprzedzających.
Obserwują ceny surowców, zamówienia przemysłowe, nastroje przedsiębiorców, rynek pracy i inflację.
Nie można jednak z pełną pewnością przewidzieć przyszłości.
Gospodarka jest systemem zależnym od ogromnej liczby czynników.
Nagłe wydarzenia geopolityczne mogą całkowicie zmienić wcześniejsze prognozy.
Sygnały ostrzegawcze stagflacji
Szczególną uwagę warto zwracać na kombinację kilku zjawisk.
Niepokojące może być jednoczesne występowanie:
- wysokiej inflacji,
- spadającej produkcji,
- pogorszenia nastrojów,
- rosnącego bezrobocia,
- wysokich cen energii.
Pojedynczy wskaźnik nie wystarczy jednak do postawienia diagnozy.
Stagflacja a media
Termin „stagflacja” jest często używany w mediach, ponieważ brzmi bardzo alarmująco.
Nie zawsze oznacza to, że gospodarka rzeczywiście znajduje się w pełnej stagflacji.
Czasami słowo używane jest już wtedy, gdy pojawia się ryzyko takiego scenariusza.
Dlatego warto odróżniać prognozy od rzeczywistych danych.
Stagflacja a prognozy ekonomistów
Prognozy gospodarcze są obarczone niepewnością.
Ekonomiści budują modele na podstawie dostępnych danych.
Jeżeli jednak nagle zmienią się ceny energii, kurs waluty czy sytuacja geopolityczna, wcześniejsze założenia mogą przestać być aktualne.
Dlatego prognozy stagflacji należy traktować jako scenariusze, a nie pewnik.
Dlaczego stagflacja jest trudniejsza od zwykłej inflacji
W przypadku inflacji występującej przy silnym wzroście gospodarczym bank centralny może podnieść stopy i schłodzić popyt.
Gospodarka ma wtedy pewien margines bezpieczeństwa.
Podczas stagflacji ten margines jest znacznie mniejszy.
Gospodarka już jest słaba.
Każde dodatkowe ograniczenie popytu może zwiększyć bezrobocie.
Dlaczego stagflacja jest trudniejsza od zwykłej recesji
Podczas klasycznej recesji bank centralny może obniżać stopy procentowe.
Rząd może zwiększać wydatki.
Działania te stymulują popyt.
W czasie stagflacji takie rozwiązania mogą jednak zwiększać inflację.
Dlatego możliwości prowadzenia polityki gospodarczej są znacznie bardziej ograniczone.
Największy paradoks stagflacji
Największy problem polega na tym, że działania rozwiązujące jeden problem mogą pogarszać drugi.
Wyższe stopy procentowe ograniczają inflację, ale osłabiają gospodarkę.
Niższe stopy wspierają wzrost, ale mogą zwiększać inflację.
Większe wydatki publiczne wspierają popyt, ale mogą zwiększać presję cenową.
Oszczędności budżetowe mogą ograniczać inflację, ale pogłębiać spowolnienie.
To właśnie ten konflikt sprawia, że stagflacja jest wyjątkowo trudnym wyzwaniem.
Dlaczego podaż jest tak ważna
Najlepszym rozwiązaniem byłoby zwiększenie produkcji bez zwiększania kosztów.
Jeżeli gospodarka może wytwarzać więcej energii, żywności, mieszkań i innych dóbr, ceny mają mniejszą presję do wzrostu.
Jednocześnie rośnie PKB.
Dlatego reformy zwiększające podaż mogą pomagać jednocześnie w walce z inflacją i stagnacją.
Problem polega na tym, że ich efekty pojawiają się zwykle dopiero po pewnym czasie.
Stagflacja a przedsiębiorstwa energochłonne
Huty, zakłady chemiczne, cementownie i część przemysłu ciężkiego zużywają duże ilości energii.
Gwałtowny wzrost jej cen może całkowicie zmienić rentowność produkcji.
Jeżeli ceny energii pozostają wysokie długo, firmy mogą ograniczać produkcję lub przenosić ją do innych regionów.
To pogarsza potencjał gospodarczy kraju.
Stagflacja a konkurencyjność gospodarki
Jeżeli koszty produkcji rosną szybciej niż u partnerów handlowych, eksport staje się mniej konkurencyjny.
Firmy tracą udział w rynku.
Spadek eksportu może dodatkowo ograniczać wzrost gospodarczy.
Dlatego stagflacja może mieć również wymiar międzynarodowy.
Stagflacja a eksport
Osłabienie waluty może wspierać eksporterów, ponieważ ich produkty stają się tańsze dla zagranicznych klientów.
Jednocześnie importowane surowce drożeją.
Ostateczny efekt zależy od struktury działalności przedsiębiorstwa.
Firma importująca większość komponentów może niewiele zyskać na słabszej walucie.
Stagflacja a import
Państwa silnie zależne od importu energii są szczególnie narażone na zewnętrzne szoki cenowe.
Jeżeli dodatkowo waluta się osłabia, koszty importu rosną jeszcze bardziej.
Może to pogłębiać inflację kosztową.
Stagflacja a bilans handlowy
Rosnące ceny importowanej energii mogą zwiększać wartość importu.
Jeżeli eksport nie rośnie równie szybko, bilans handlowy może się pogarszać.
To może zwiększać presję na walutę.
Powstaje kolejny mechanizm mogący wzmacniać inflację.
Stagflacja a inwestor zagraniczny
Inwestorzy zwracają uwagę na stabilność gospodarczą.
Wysoka inflacja utrudnia planowanie.
Słaby wzrost ogranicza potencjalne zyski.
Niepewność regulacyjna może dodatkowo zmniejszać atrakcyjność inwestycji.
Dlatego trwała stagflacja może ograniczać napływ kapitału zagranicznego.
Stagflacja a przedsiębiorstwa eksportowe
Firmy eksportowe mogą być częściowo chronione przed słabością krajowego popytu.
Jeżeli sprzedają produkty na wielu rynkach, nie zależą wyłącznie od lokalnych konsumentów.
Jednocześnie globalna stagflacja oznacza słabszy popyt również za granicą.
Dywersyfikacja pomaga, ale nie eliminuje ryzyka.
Stagflacja a rozwój gospodarczy
Długotrwała stagflacja może mieć skutki wykraczające poza bieżący poziom życia.
Mniejsze inwestycje oznaczają wolniejszy rozwój potencjału produkcyjnego.
Firmy rzadziej wdrażają nowe technologie.
Mniej powstaje nowych miejsc pracy.
W efekcie gospodarka może przez wiele lat rozwijać się wolniej.
Utracony wzrost
Jeżeli gospodarka przez kilka lat rośnie bardzo wolno, różnica względem scenariusza normalnego wzrostu może być ogromna.
Nie chodzi tylko o bieżący spadek PKB.
Niższa baza w kolejnych latach oznacza również mniejszy potencjał przyszłych dochodów.
Dlatego długotrwała stagnacja ma trwałe konsekwencje.
Stagflacja a pokolenie wchodzące na rynek pracy
Młodzi ludzie rozpoczynający karierę podczas słabej koniunktury mogą mieć trudniejszy start.
Firmy ograniczają rekrutacje.
Wynagrodzenia początkowe mogą być niższe.
Trudniej zdobyć pierwsze doświadczenie.
Efekty takiego startu mogą być odczuwalne przez kilka kolejnych lat.
Stagflacja a kredyt konsumencki
Wysokie stopy procentowe podnoszą koszt pożyczek.
Zakupy na raty stają się droższe.
Konsumenci częściej rezygnują z finansowania większych wydatków.
To wpływa na sprzedaż samochodów, elektroniki, mebli i innych dóbr trwałych.
Stagflacja a samochody
Rynek motoryzacyjny jest bardzo wrażliwy na sytuację gospodarczą.
Samochód jest dużym wydatkiem.
Jeżeli stopy procentowe są wysokie, finansowanie zakupu staje się droższe.
Rosną również koszty paliwa, ubezpieczeń i serwisowania.
Konsumenci mogą więc odkładać wymianę samochodu.
Stagflacja a dobra trwałego użytku
Lodówki, pralki, telewizory czy meble można zwykle użytkować dłużej.
W okresie spadku realnych dochodów gospodarstwa domowe odkładają takie zakupy.
Dlatego producenci dóbr trwałego użytku mogą odczuwać spowolnienie szczególnie mocno.
Stagflacja a rynek pracy zdalnej
Zmiany gospodarcze wpływają również na formy zatrudnienia.
Firmy mogą poszukiwać oszczędności.
Praca zdalna może zmniejszać część kosztów biurowych, ale nie wszystkie stanowiska nadają się do takiego modelu.
W okresie stagnacji przedsiębiorstwa częściej analizują efektywność organizacji pracy.
Stagflacja a automatyzacja pracy
Wzrost wynagrodzeń i niedobór pracowników mogą zachęcać przedsiębiorstwa do automatyzacji.
Maszyny i oprogramowanie mogą zastępować część powtarzalnych zadań.
W długim okresie zwiększa to produktywność.
W krótkim okresie może jednak zmieniać zapotrzebowanie na określone zawody.
Stagflacja a ceny nieruchomości komercyjnych
Słabszy wzrost gospodarczy wpływa również na biura, magazyny i lokale handlowe.
Firmy mogą ograniczać zapotrzebowanie na powierzchnię.
Jednocześnie wysokie stopy procentowe zwiększają koszt finansowania inwestycji nieruchomościowych.
To może wywierać presję na wyceny.
Stagflacja a rynek magazynowy
Magazyny mogą zachowywać się inaczej niż biura czy centra handlowe.
Znaczenie ma rozwój e-commerce oraz logistyki.
Jednocześnie spadek konsumpcji może ograniczać zapotrzebowanie na powierzchnie.
Każdy segment nieruchomości reaguje więc inaczej.
Stagflacja a ceny ziemi
Grunty nie generują przepływów pieniężnych w taki sam sposób jak przedsiębiorstwa czy obligacje.
Ich cena zależy od lokalizacji, przeznaczenia i możliwości wykorzystania.
Inflacja może wspierać nominalne ceny części aktywów rzeczowych.
Jednocześnie wysokie stopy ograniczają dostępność kapitału.
Stagflacja a kryptowaluty
Kryptowaluty są stosunkowo nową klasą aktywów.
Ich zachowanie podczas różnych cykli gospodarczych może być bardzo zmienne.
Nie ma wystarczających podstaw, by traktować je jako pewne zabezpieczenie przed stagflacją.
Ich ceny zależą również od płynności na rynkach, regulacji i nastrojów inwestorów.
Stagflacja a gotówka
Gotówka zapewnia płynność.
Może być potrzebna na nieprzewidziane wydatki.
Jednocześnie wysoka inflacja stopniowo obniża jej realną wartość.
Dlatego gospodarstwa domowe muszą znajdować równowagę pomiędzy bezpieczeństwem płynnościowym a ochroną siły nabywczej.
Stagflacja a lokaty bankowe
W okresie wyższych stóp procentowych oprocentowanie lokat może rosnąć.
Nie oznacza to jednak automatycznie dodatniej realnej stopy zwrotu.
Jeżeli oprocentowanie wynosi 5 procent, a inflacja 8 procent, realna wartość oszczędności nadal spada.
Stagflacja a obligacje indeksowane inflacją
Niektóre instrumenty finansowe są powiązane z inflacją.
Mogą lepiej chronić siłę nabywczą niż instrumenty o stałym nominalnym oprocentowaniu.
Nie oznacza to jednak braku ryzyka.
Warunki konkretnego produktu trzeba zawsze analizować indywidualnie.
Stagflacja a dywersyfikacja inwestycji
Dywersyfikacja polega na rozłożeniu majątku pomiędzy różne klasy aktywów.
Jej celem jest ograniczenie ryzyka uzależnienia od jednego scenariusza gospodarczego.
W okresie stagflacji ma to szczególne znaczenie, ponieważ zachowanie poszczególnych aktywów może bardzo się różnić.
Nie istnieje jednak portfel całkowicie odporny na każdą sytuację.
Stagflacja a planowanie finansowe
Długoterminowy plan finansowy powinien uwzględniać możliwość różnych scenariuszy.
Okresy wysokiej inflacji są częścią historii gospodarczej.
Podobnie recesje i kryzysy.
Budowanie odporności finansowej nie powinno więc polegać na przewidywaniu dokładnego momentu stagflacji, lecz na przygotowaniu budżetu na niepewność.
Dlaczego nie warto panikować
Słowo „stagflacja” może brzmieć bardzo groźnie.
Nie oznacza jednak automatycznie katastrofy finansowej.
Gospodarki stale przechodzą przez różne fazy cyklu.
Najważniejsze jest analizowanie danych, a nie podejmowanie decyzji wyłącznie pod wpływem nagłówków.
Dotyczy to zarówno gospodarstw domowych, jak i inwestorów.
Stagflacja a długoterminowe myślenie
Kryzysy gospodarcze mijają.
Firmy dostosowują strategie.
Konsumenci zmieniają zachowania.
Państwa reformują politykę.
Banki centralne reagują na inflację.
Dlatego nawet długotrwała stagflacja nie jest stanem permanentnym.
Czego uczy historia stagflacji
Najważniejszą lekcją jest znaczenie stabilności cen.
Jeżeli inflacja zostanie utrwalona w oczekiwaniach społeczeństwa, późniejsze jej obniżenie staje się trudniejsze.
Drugą lekcją jest znaczenie bezpieczeństwa energetycznego.
Trzecią – potrzeba zwiększania produktywności i potencjału podażowego gospodarki.
Stagflacja – dlaczego warto rozumieć to zjawisko
Pojęcie stagflacji pozwala lepiej interpretować gospodarcze informacje.
Gdy w mediach pojawia się informacja o wysokiej inflacji, nie oznacza to jeszcze stagflacji.
Trzeba również sprawdzić dynamikę PKB, rynek pracy, produkcję oraz konsumpcję.
Dopiero połączenie tych danych daje pełniejszy obraz.
Stagflacja jest przede wszystkim sytuacją, w której gospodarka nie tylko zmaga się ze wzrostem cen, lecz jednocześnie traci zdolność do dynamicznego rozwoju.
Stagflacja – jeden z najtrudniejszych testów dla polityki gospodarczej
Zwykłe spowolnienie można próbować łagodzić poprzez obniżenie stóp procentowych i zwiększenie popytu. Zwykłą inflację można próbować ograniczać poprzez schłodzenie gospodarki. W przypadku stagflacji oba problemy występują jednocześnie.
Każda decyzja ma więc koszt.
Zbyt łagodna polityka może utrwalić inflację.
Zbyt restrykcyjna może pogłębić recesję.
Dlatego wyjście ze stagflacji wymaga zwykle kombinacji działań: odpowiedzialnej polityki pieniężnej, zwiększania podaży, poprawy produktywności, stabilizacji cen energii oraz odbudowy zaufania przedsiębiorców i konsumentów.
Stagflacja – zjawisko, które odczuwa cała gospodarka
Skutki stagflacji nie ograniczają się do tabel ekonomicznych. Są widoczne w codziennym życiu.
Konsument zauważa wyższe ceny w sklepie.
Kredytobiorca płaci wyższą ratę.
Przedsiębiorca widzi droższe surowce i mniejszą liczbę klientów.
Pracownik martwi się o stabilność zatrudnienia.
Państwo zmaga się z rosnącymi kosztami długu i świadczeń.
Bank centralny musi wybierać pomiędzy ograniczaniem inflacji a ochroną wzrostu gospodarczego.
Właśnie dlatego stagflacja należy do najbardziej wymagających sytuacji, z jakimi może mierzyć się współczesna gospodarka. Jej istotą nie jest sama drożyzna ani samo spowolnienie, lecz ich jednoczesne występowanie. Dopiero zrozumienie tego połączenia pozwala właściwie interpretować znaczenie stagflacji i oceniać jej potencjalny wpływ na gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa oraz całe państwo.
